با وجود تولید ۹۰ درصد زعفران جهان درایران، هنوز این محصول تبدیل به فرصت اقتصادی واقعی و پایدار برای کشور نشده است
ایران با تولید بیش از ۹۰ درصد زعفران جهان همچنان بزرگترین تولیدکننده این طلای سرخ است، اما سود واقعی حاصل از صادرات و فروش این محصول ارزشمند به کشاورزان نمیرسد و چالشهایی مانند خامفروشی، قاچاق و نبود برند ملی مانع بهرهبرداری کامل از ظرفیت اقتصادی زعفران شده است.
هر سال با فرا رسیدن ۵ آبانماه، عطر خوش زعفران، «طلای سرخ ایران»، در فضای فرهنگی و اقتصادی کشور میپیچد. این روز در تقویم رسمی ایران، به عنوان «روز ملی زعفران» نامگذاری شده است؛ روزی برای پاسداشت یکی از ارزشمندترین محصولات کشاورزی جهان که ریشه در خاک خراسان و فرهنگ ایرانی دارد. زعفران، گیاهی است از تبار زمینهای کویری شرق ایران؛ از دل خاک خشک و آفتابسوزان خراسان رضوی، خراسان جنوبی و شمالی میروید و هزاران سال است که با زندگی ایرانیان گره خورده است. از آیینهای باستانی گرفته تا آشپزی و داروسازی سنتی، رد پای زعفران در فرهنگ ایران زمین دیده میشود.
اسناد تاریخی نشان میدهد که ایران از دوران هخامنشیان و حتی پیش از آن، خاستگاه اصلی زعفران جهان بوده است. یونانیان و رومیان در دوران باستان زعفران ایرانی را به عنوان ادویهای گرانبها و دارویی شفابخش میشناختند. در دورههای بعد، از طریق جاده ابریشم، این محصول به سراسر جهان راه یافت، اما همچنان نام «زعفران ایران» برترین نشان در بازارهای جهانی باقی ماند.
براساس اعلام وزارت جهاد کشاورزی، ایران امروز بیش از ۹۰ درصد زعفران جهان را تولید میکند و نام شهرهایی چون قائن، تربتحیدریه، گناباد، فردوس و بیرجند در نقشه زعفران دنیا میدرخشد. اما با وجود این سهم چشمگیر، چالشهایی چون فروش فلهای، صادرات بدون برند ایرانی، نوسانات قیمت و واسطهگری، مانع از بهرهبرداری کامل از این ظرفیت تاریخی شدهاند.
براساس آمارهای گمرک ایران، در نیمه نخست سال جاری ۹۹ هزار و ۵۸۱ کیلوگرم انواع زعفران در بستهبندیهای مختلف در اوزان کمتر از ۱۰ تا ۳۰ گرم به ارزش ۹۴ میلیون و ۴۴۴ هزار و ۹۲۹ دلار صادر شده است. صادرات انجام شده به کشورهای امارت متحده عربی، اسپانیا، افغانستان، چین، تایوان، هند، آلمان، انگلیس، هلند، بلژیک، سوییس، عراق، ترکیه، استرالیا، عمان، فیلیپین و هنگ کنگ بوده است.
صنعت زعفران ایران با عنوان «طلای سرخ» شناخته میشود؛ محصولی که نه تنها در کشاورزی، بلکه در صادرات، اشتغال روستایی و شکلدهی هویت کشاورزی ایران نقش دارد. اما با وجود این ظرفیت بالا، مشکلات بنیادینی بر سر راه آن قرار دارد که اگر به زودی رفع نشوند، به تهدید تبدیل خواهد شد.
معضل خطرناک قاچاق
درواقع با وجود تولید گسترده ،چالشهایی نیز در مسیر تولید و سپس صادرات این محصول وجود دارد. چالش قاچاق یکی از معضلات جدی صنعت زعفران است به گونه ای که در سال های اخیر بخش قابلتوجهی از محصول زعفران تولیدی در ایران به نام افغانستان بستهبندی و به بازارهای جهانی عرضه میشود؛ روندی که نه تنها سودی برای کشاورز و دولت ندارد، بلکه جایگاه تاریخی و برند ملی طلای سرخ ایران را تضعیف میکند .
در این خصوص غلامرضا میری ، رئیس اتحادیه صادرکنندگان زعفران ایران در
گفت و گو با ایسنا، اظهار می کند: اگر موضوع برگشت ارز حاصل از صادرات به نرخ دولتی همچنان ادامه پیدا کند، قاچاقچیان از این موقعیت بهخوبی استفاده کرده و زعفران را از کشور خارج خواهند کرد.
به گفته وی ، دلایل متفاوتی بستر قاچاق این محصول را فراهم کردهاند که از جمله آنها بازگشت اجباری ارز به نرخ دولتی برای صادرکننده است که باعث کاهش تمایل به صادرات رسمی میشود. دلایل بعدی تفاوت زیاد میان سود مسیر رسمی و غیررسمی، بستهبندی در کشورهای دیگر و عرضه به نام آن کشورها است که ایران از برندینگ زعفران تولیدی اش محروم می کند. در نهایت هم ضعف نظارت و کنترل در مبادی مرزی و مسیر خروج محصول زعفران وجوددارد که اگر این موارد حل نشوند، با وجود ارزش بالایی که این محصول دارد نمیتوان به آینده آن چندان امیدوار بود.
میری تصریح می کند: همین حالا هم کشوری همچون افغانستان که بیشترین میزان زعفران را بهصورت قاچاقی از ایران دریافت کرده و به عنوان کالای تولیدی کشور خود بهفروش میرساند، ادعا دارد که زعفران ایران کیفیت مناسبی ندارد! این تلنگری برای این محصول است که اگر مشکلات بسترهای قاچاق از بین نرود و زعفران ایرانی برندسازی نشود، وجهه بین المللی آن خراب خواهد شد.
این مقام صنفی ادامه می دهد: جهت مقابله با چالش قاچاق و افزایش ارزش افزوده زعفران دو راهکار میانمدت و بلندمدت «شناسنامهدار شدن زعفران» و «برندسازی ملی» مطرح است. شناسنامهدار کردن زعفران کمک شایانی به کاهش قاچاق آن میکند اما از زمانی که این طرح مطرح شده تاکنون چندان اقدام چشمگیری برای اجرایی شدن آن انجام نشده است.یعنی هر چند این طرح روندی رو به پیشرفتی دارد، ولی هنوز به مرحلهای نرسیده که اثرات آن بهصورت جامع در بازار مشهود باشد.
وی می افزاید: در زمینه برند ملی نیز، ثبت برند ملی و جمعی زعفران یک «باید» قطعی برای موفقیت این محصول در بازارهای جهانی است. مقدمات ثبت برند در سازمان جهانی مالکیت فکری انجام شده است که این اقدام موجب تمایز محصول ایرانی از مشابههای تقلبی یا بستهبندیشده به نام کشورهای دیگر میشود. این امر همچنین توان افزایش سهم ارزش افزوده را برای تولیدکنندگان داخلی فراهم میآورد ، زمینه کنترل بهتر برای خروج قانونی محصول و حمایت از صادرکنندگان رسمی ایجاد کرده و در نهایت هویت ملی و مزیت رقابتی ایران را در بازارهای جهانی تقویت میکند.
رئیس اتحادیه صادرکنندگان زعفران ایران می گوید : اگر چه تولید زعفران در ایران در سطح وسیع است، اما ساختارهایی مثل فرآوری، بستهبندی، بازاریابی بینالمللی و سیاستگذاری صادرات همچنان ضعیف هستند. خامفروشی گسترده و نبود بستهبندی و برند قدرتمند باعث شده سود واقعی نصیب تولیدکننده نشود.
محمد دیسفانی ،فعال وصادرکننده زعفران هم در این باره اظهار می کند: متوسط صادرات پایینتر از ارزش جهانی به دلیل خامفروشی یکی از مهمترین مشکلات زعفران ایرانی است و تنها راه نجات، توسعه زنجیرههای ارزش، برندینگ و تولید محصولات جانبی زعفران است. بر این اساس، پیشنهاد می شود سیاستهایی همچون تعیین قیمت منطقهای متناسب با هزینهها و کیفیت، حمایت از صادرکنندگان واقعی، کاهش موانع بانکی، تشویق فرآوری داخل کشور و نظارت شدید بر مسیر خروج زعفران بهصورت قانونی و همچنین، توسعه نشان تجاری ملی و صادرات فرآوریشده نه صرفاً خام، در اولویت قرار گیرد.
وی تصریح می کند: ایران در تولید زعفران در مقیاس جهانی تقریباً بلامنازع است؛ اما این تولید عظیم، هنوز تبدیل به فرصت اقتصادی واقعی و پایدار برای کشاورزان ، صادرکنندگان و دولت نشده است. تا زمانی که ساختار صادرات رسمی توان رقابت با مسیر قاچاق را نداشته باشد و برند زعفران ایرانی در بازار جهانی تثبیت نشود، سهم ایران از ارزش افزوده «طلای سرخ» همچنان کمتر از ظرفیت خواهد بود. لذا اجرای سریع و مؤثر طرحهای شناسنامهدار شدن و برند ملی زعفران میتواند نقطه عطفی برای تحول این صنعت مهم وتاریخی باشد.
شما چه نظری دارید؟